uczta kozła – pogański obrzęd uczty kozła utrzymał się długo, do wieku XVI, u Prusów i na Żmudzi; odbywał się on w jesieni, po żniwach. W ofierze za wyznane grzechy gromady zabijano kozła, spożywano go, a resztki biesiady zakopywano, przeznaczając je duchom przodków, zarazem bóstwom ziemnym. Obrzędowi towarzyszył kapłan, wajdelota. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

2

Huslar, Guślarz – słowa te nie mają nic wspólnego z „ucztą kozła” i „koźlarzem”; dalej poeta wiąże je z wyrazem gęślarz (gęśle, białorus. husli – słowiański instrument strunowy, por. góralskie „gęśliki”). [przypis redakcyjny]

Do tyłu

3

czyśćowym – dziś popr.: czyśćcowym. [przypis edytorski]

Do tyłu

4

zmysłowie – zmysłowo, tzn. za pomocą obrazów przemawiających do zmysłów. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

5

inkantacje – śpiewane lub recytowane zaklęcia, tu: przyzywające duchy itp. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

6

Cytat z Hamleta Shakespeare’a (cz. I sc. 5). Słowa te mówi Hamlet w rozmowie z Horacym w związku z pojawiającym się duchem ojca. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

7

truna (starop.) – trumna. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

8

kądziel – włókna lnu, konopii lub wełny, które następnie przędzie się, skręcając z nich nić. [przypis edytorski]

Do tyłu

9

ten samy – ten sam. [przypis edytorski]

Do tyłu

10

błędom – tu: błądzeniu. [przypis edytorski]

Do tyłu

11

ptastwo – ptactwo. [przypis edytorski]

Do tyłu

12

snadnie – dziś: łatwo. [przypis edytorski]

Do tyłu

13

szarpajmy – dziś popr.: szarpmy. [przypis edytorski]

Do tyłu

14

chrusty – tu: krzaki. [przypis edytorski]

Do tyłu

15

taras – nasyp ziemny; tu: ogrodzenie. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

16

sioło – wieś. [przypis edytorski]

Do tyłu

17

Przywiązano… do sochy – sochą nazywał się w staropolszczyźnie słup, tu mowa o słupie specjalnie przysposobionym do kaźni na dziedzińcu dworskim; przywiązywano doń skazańca i wymierzano mu chłostę. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

18

w kucyją – w dzień Wigilii świąt Bożego Narodzenia (kucja to nazwa potrawy wigilijnej ludów ruskich, sporządzonej z pszenicy, miodu i maku). [przypis redakcyjny]

Do tyłu

19

cząbry i ślazy – nazwy ziół. [przypis edytorski]

Do tyłu

20

Na głowie ma kraśny wianek… (odnośnie wersów 386–405 i 406–417) – w wydaniu z roku 1823 poeta zaznacza, że zwrotki te mają być śpiewane jako duet (Duo), zaś od wiersza 406 śpiewa sama Dziewczyna, co w powyższym wydaniu było oznaczone napisem Aria. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

21

bieży – biegnie. [przypis edytorski]

Do tyłu

22

Z Getego. Swobodny przekład z wiersza Goethego Die Spröde (Nieprzystępna). [przypis autorski]

Do tyłu

23

rąbek – rodzaj cienkiej podłużnej chusty. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

24

Z… łez poranku – z kropli rosy. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

25

ku pasterce – jeżeli Widmo jest tąż samą postacią, co Pustelnik z cz. IV, to Pasterka jest ukochaną jego, wymienioną tam nawet po imieniu: Maria. Miejsce to, w związku ze wskazówką podaną później w sc. IX Części III, pozwoliłoby oznaczyć czas akcji cz. II, a zapewne i IV może na Zaduszki r. 1821. [przypis redakcyjny]

Do tyłu