– W ręce1 aspana2, Panie Jakubie, Mówisz: kradzione lepsze i chcesz tego dowieść; Ja sobie rozmaite przypowieści lubię, Powiem aspanu przypowieść: W samym końcu zaścianku, pilnując swéj niwy, Żył sobie szlachcic poczciwy, — A miał syna wyrostka z wąsem wyżéj nosa, Chłopiec dobre miał serce, ale w głowie za to Okropnie było pstrokato, Zwyczajnie jak u młokosa. A tutże mój mospanie, obok ich stodoły Ciągnął się wygon sąsiada, Na którym pasły się stada, Konie, owieczki i woły. – Czy wiecie co, tatulu (tak mówił raz młody), Fraszki to – praca i cnota, U nas panie poczciwość, trudy, niewygody, A w domu wieczna hołota3; Czy to Pan Bóg uważa4, że ludziska giną, Poczciwym nie da talarka, Dla jednego pomyślność odmierza ośminą5, Drugiemu liczy na ziarnka. Na przykład choćby u nas: – ot idą zapusty, A w domu ni to, ni owo, Hola, jakby to dobrze, by na Czwartek Tłusty Utuszyć pieczeń wołową! – A skądże weźmiesz wołu? – Czy to wielka sztuka, Niby to dostać nie możem, Chodzą woły sąsiada – po gardlisku nożem, Niech potém sąsiad poszuka. — – Cóż to! – zawołał ojciec – to kradzież wyraźnie, To jakaś sztuka zbójecka; A siódme przykazanie? a sumienie? – błaźnie, A nasza wiara szlachecka? … – At myśleć, co się godzi, a co się nie godzi, Za cóż my biedni i głodni? Nas jeden wół przeżywi przez kilka tygodni, Czy to po ludziach nie chodzi? — Na takie argumentum ojciec mruknął z cicha: – Cóż robić? szatan cię uczy, Ukradniem jutro wołu – lecz pomnij do licha, Nigdy kradzione nie tuczy! Wieczorem stary ojciec poszedł do sąsiada, Cichaczem kupił wołu, napił się borysza6; Nazajutrz bierze syna, niby się podkrada, I z wołem… het! do zacisza. Zaraz nożem po gardle, nieszczęsnego byka Rozćwiartowali w stodole, I jak słowo powiedzieć7, już u czynszownika8 Wołowa pieczeń na stole. – Wiesz co teraz, mój synku? – odmierzym się w pasie, Zjadając mięsko tak cudnie, Będziem wiedzieć Mospanie, po niejakim czasie, Kto z nas utyje? kto schudnie? — Zmierzyli się; – i każdy na swojej poprędze9 Zaznaczył kreskę czerwoną. – Co to gadać tatulu, schudzeni przez nędzę, Teraz utuczym się pono10! — Przez całe trzy tygodnie gody11 u szlachcica, Co dzień przysmaczek od wołu: Dzisiaj rura do barszczu, jutro polędwica, Po jutrze pieczeń u stołu. A tu rozruch w zaścianku, sąsiad niby jęczy, Niby to szuka wołu, niby ludzi zowie, Syn dręczy się obawą jak duch potępieńczy, Już mu i jadło nie w głowie; Czy kto skrzypnie we wrotach – on w nocy i we dnie Marzy o przyjściu sąsiada; W obiedzie… strach, zgryzota, co chwila poblednie, A ojciec smaczno zajada. Syn był młody i zdrowy, jak dębina krzepka; Ojca wiek zniszczył i znoje; Lecz kiedy zjedli wołu – syn wysechł jak szczepka, A ojciec utył we dwoje. – A co błaźnie! (rzekł stary) pamiętaj przysłowie: Że maleparta12 do czarta, Ja zakupiłem wołu, – toć mi szło na zdrowie, Ty kradnąc schudłeś na charta. —

*

– A cóż panie Jakubie, jak przypowieść zda się? – Moralna! sens na wierzchu jakby gwiazda świeci. – Ja umiem jeszcze lepsze – a w swobodnym czasie Więcej opowiem waszeci. —

12 marca 1849

1

w ręce czyjeś – formuła ofiarowania, dedykacji, także toastu. [przypis edytorski]

Do tyłu

2

aspan – skrócona, potoczna forma zwrotu grzecznościowego. [przypis edytorski]

Do tyłu

3

hołota – gołota; bieda. [przypis edytorski]

Do tyłu

4

uważać – tu: zwracać uwagę na coś. [przypis edytorski]

Do tyłu

5

ośmina – daw. miara objętości (także: achtel; korzec), używana np. do odmierzania zboża; równa 32 garncom (1 garniec w XIX w. był równy 4 litrom). [przypis edytorski]

Do tyłu

6

borysz – podarek pieniężny lub poczęstunek przy sprzedaży albo kupnie; także: litkup. [przypis edytorski]

Do tyłu

7

jak słowo powiedzieć – szybko i łatwo. [przypis edytorski]

Do tyłu

8

czynszownik – osoba niebędąca właścicielem, ale dzierżawiąca ziemię za czynsz. [przypis edytorski]

Do tyłu

9

popręga – pasek noszony na wierzchnim ubraniu. [przypis edytorski]

Do tyłu

10

pono – podobno, prawdopodobnie. [przypis edytorski]

Do tyłu

11

gody – święto. [przypis edytorski]

Do tyłu

12

maleparta – właśc. male parta (łac.): źle nabyte; część łac. przysłowia: male parta male dilabuntur, czyli: źle nabyte marnieje; pol. popularne porzekadło: male parta do czarta. [przypis edytorski]

Do tyłu