Түке өлген. Он сегізде Райымбек, Жүрген жоқ əке өлді деп, уайым жеп. Тіріге тізе бүгіп, бас имеген, Тізесін бүктірмесе Құдайы кеп. Білігі, бітімі де бөтен екен, Бар күні мал соңында өтеді екен. Ерін – жастық, тоқымын төсеніш етіп, Белін шешпей, қисая кетеді екен. Ел арасы дау-шарға араласпай, Лоқ беріп, ағайынмен жағаласпай, Қайсар болып, қатты боп өсті жігіт, Қатыгез құмға біткен қарағаштай. Қанағат қып əкеден қалған малды, Бəленнен ассам деп те қамданбады. Бозбасы сауыққа да алданбады, Бойында болсам деген қалды арманы. Қалқалап, қадір тұтып естілерді, Талайды түйді жігіт, өсті, көрді. Қазақтарды жау шауып жатыр деген, Үзік-үзік хабарды естіген-ді. Ойлап тұрса, сол жауы іргесінде, Ойлап тұрса, сол жаудың түрмесінде «Айламен алдарқатып кеткен дұшпан, Кім кепіл қайта шауып кірмесіне?!» Қиын екен өмірдің сұраулары, Ойланды балаң-жігіт, біле алмады. «Белінен дұшпан аттап баратқанда, Біздің ел неге қарсы тұра алмады?! Қайда жүр баяғыңның батырлары? Бас қойып, неге ұранын шақырмады?! Жігер тайып жігіттің жетесінен, Сарқылды ма қарттардың ақылдары?! Heгe бірі садақ боп атылмады?! Қойын сойып, қолдарын қусырды да, Дұшпандарын жіберді ту сыртына. Қақпа бола алмаған қайран елге, Қауқары жоқ күндерің құрсын мына! Əзірге аман тұрғанға малы-басын, Сауық пенен сайранға салынасың. Қазақ жылап жатыр ғой, қазақ жылап, Неменеңе жетісіп, қағынасың?! Қайта шапқан жауының танығасын, Құдайыңа шынымен табынасың, Атамекен, жұртыңды сағынасың. Бұралқы боп, жат жерде зарығасың. Құланыңды бауыздар желіге айдап. Құраныңның өртенер соры қайнап, Қайда барсаң Қорқыттың көрі болып, Қонысыңнан ауарсың «Елімайлап». Қайтсем екен? «Аттан!» – деп ағайынға, Құрбандыққа басымды шалайын ба?! Қабай-жырау қайда екен, не дер екен? Ақыл сұрап көрейін барайын да».

* * *

– Ар ма, ата! Арнай келдім, батаңды бер? Қасыма балаңды қос, қатар жүрер? Жол сілте, ақылыңды айт, қысылғанда Аятым болсын менің атап жүрер. Сырымбет əулетінен таралғамын, Хангелді қасиетінең нұр алғанмын. Əкемдей малжанды боп, өріс күйттеп, Жарамас жабағы үйде қамалғаным, Жанымды тұншықтырған бар арманым. – Айт, балам Арманыңды айт, жасқанбағыш, Көріп тұрмын, көзіңнен шашқан жалын. He айтам саған, көл едім, көлшік болдым, Көзі бітіп, суалған бастауларым. Тыңдайын, арманыңды айт, жасқанбағын, – – Кенедейден көзімді ашқан жауым, Еске түсіп, бойымды басқанға мұң, Деген ой «жастығымды ала жатсам», – Жоқ-тұғын менің мүлде басқа арманым. – Арманда, балам, арманда, Арманға толы жалғанда, Армансыз, сірə, жан бар ма? Армансыз жүрген жандарға Алданба, балам, алданба! Арманда, балам, арманда, Қапелімде, жауларда, Ақырғы демің қалғанда, Айырылып естен танғанда, Ақырғы рет қарман да, Арманда, балам, арманда! Ақылымнан танғанда, Азуымнан шалғанда, Кəрі қойдың жасындай, Аз ғұмырым қалғанда, Нендей ақыл айтармын?! Аға жауың қалмақ-ты, Ел-жұртыңды зарлатты. Ата-қазақ ұрпағын Аяқ асты қорлапты, Аспаныңды торлапты, Жазираңды шаңдапты, Жазықсыз елді қандапты. Жалғыз қайда барарсың? Жауыңды қалай табарсың? Ауызданбаған арланым, Абайсызда шабарсың, Айлалы жаудың алдында Тұзаққа түсіп қаларсың! Соңыңнан жұртың ермесе, Қолының ұшын бермесе, Дегеніңе көнбесе, Ауызданбаған арланым, Жауыңа жалғыз бармағын, Қиылып қалар арманың! Халқыңа хабар арнағын, Аужалын түйіп, аңдаған, Кекке соққан қанжарым, Кемтіліп жүзің қалмағын, Жауыңа жалғыз бармағын! Беліңнен бір-ақ аттаған, Берекеңді таптаған, Қулығын ішке сақтаған, Құмырсқадай қаптаған, Жауыңа жөнсіз ұрынбай, Ұрымтал жерден шап, балам! Жауыңның күшін аңдамай, Бетпе-бет ұрыс салмағай! Ол көп-тағы, сен азсың, Опық жеп, балам, қалмағай, Алды-артыңды барламай, Орынсыз іске бармағай! Тұтқиылдан лап беріп, Томаға-тұйық шап келіп. Жауыңның есі кіргенше, Қара түнді қақ бөліп, Ізіңді жасыр жалт беріп. Алды-артыңды аңғармай, Айқаспай тұрып қорғанбай, Қолайлы жерде қамданбай, Ашкөзденіп, мерт болма, Қораға түскен арландай! Шабарыңды білдірме, Шаужайыңнан ілдірме! Жекпе-жек күтіп, ділгірме! Жер қайысқан жауыңды Жеңемін деме бір күнде! Көзсіздік іске татыр ма? Айласыз батыр батыр ма?! Отырып қалар тақырға. Күндіз ұйықтап, түнде жорт. Қарасын Күннің батыр да, – Кегіңді қайра ақылға, Жалғыз жортып, шатылма Аттанып жар сал, ер ұлым, Ел-жұртыңды шақыр да. Дүние – қоңыз, енші бер, Соныңнан ерген пақырға.

* * *

Бидің үйі, Іленің жағасында. Жақсы менен жайсаңның бəрі осында Қарасақал, ақсақал – алқалы топ, Алдына алып бір істі қарасуда, Бірі көнсе, біреуі таласуда. Бірі олай тартады, бірі былай, Бірі өзінше патша, бірі Құдай, Бір сəтте ұйып, бір сəтте іруін-ай, Қазекемнің осы бір ырымын-ай. Бірі əріден, білгенсіп, мысалдайды, Бірі езінше түңіліп, құшар қайғы. Жүз лоқсып, жүректе запыранын, Бірі іштен тынады, құса алмайды. Бидің бағып біреуі қас-ңабағын, Бүлк етуден бишара жасқанады. Бірде бəрі жабылып біреуіне, Жемтік көрген бөрідей бас салады. Екі ортаны біреулер аңдасады, Жең ұшынан жеңгенмен жалғасады. Бидің ығын қалайша табамыз деп, Бір-бірімен жыланша арбасады. Ұйқылы-ояу би отыр данасынып, Қақ төріне қауымның дара шығып. …Би билігін күтуде Райымбек, Алып ұшып, жүрегі аласұрып. Би дауысын бір сəтте кенеді де, (Жұрт назарын аударсын дегені ме?!) Қарт жырауға қаһарын атты келіп: «ЬІлаң, дүбір саласың неге еліме?! Атыспай да шабыспай тірлік құрып, Тыныш жатқан жұртымды дүрліктіріп, Арандатпай, жайыңа жүрсең еді, Иман сұрай Алладан, құлдық қылып. Тіршілікке тірек қып дін-арманын, Жақсылығын күтуші ек бір Алланың. Кедей менен кепшікті айдап салып, Келдің-дағы сен, бейбақ, ылаңдадың! Бас білмейтін байғұсты еліктіріп, Қолтығына су бүркіп, желіктіріп… Амал қанша, ұялам сақалыңнан, Таспа алар ем жоныңнан керіп тұрып! Бет алыпсың, халайық, бұрылмасқа, Қалауыңды қақым жоқ ұғынбасқа. Бір шартым бар «батырға» қоя-тұғын, Жамыраспа, беталды шуылдаспа. Басын тартпас, «батыр» ғой несі кетсін, Басын тартса, сөз басқа, есі кетсін. Toп ішінен таңдаған атын мініп, Мына жатқан Ілені кесіп өтсін! Кесіп өтсін, қайтадан оралсын да, Дуылдасқан дау-шарды доғарсын да, Ақ күн тусын алдынан, тарта берсін, Таңдап-таңдап елінен қол алсын да. Шартым – осы! Осыған шыдайсың ба? Шыдамасаң тынасың, құлайсың да. Болсаң сосын боларсың, қол бастарсың. Алдыменен бағыңды сынайсың да. Шыдайсың ба? Бағыңды сынайсың ба?.. Оны да біл, құның жоқ суға кетсең, Күнəлі едің, жаныңды құрбан етсең! Қайда жүрсең аманат бір Құдайға, Аман-есен осынау сыннан өтсең. – Болса болсын, тəуекел, шыдап бағам, Болашағым белгісіз сұрақ маған. Өлсем өлдім, өзіме өз обалым, Ахиреттен орнымды бір-ақ табам. Қайда барсаң, бəрібір, кірерің көр, Қабылдайды қойнына түнеріп жер. Қапталына түсіріп күреңімнің, Қамыс артып, жігіттер, жіберіңдер? Жарлы менен жақыбай намысты ойлап, Артып берді екі тең қамыс байлап. Тілсіз жауға тірексіз тура тартса, Жылым жұтып, жігіттің бағы ұшпай ма? Райымбек мінді де күреңіне, Келді өзенге, жетпек боп тілегіне, Шым-шым қайнап, ширыға шұбатылған, Тылсым дүлей алдында – Іле міне. Оңтайлау жер осы-ау деп өтпек еді, Осқырынып күреңі беттемеді. Жағада жұрт, жаны ашып, жамырасып, – Қайтсаңшы, өлесің ғой текке, – деді. Тұрғанда ашу, намыс, сезім арбап, Тоқтасын ба, қауымның сөзін аңдап, Қамшы басып күреңге суға атылды, Өз есімін айқайлап, өзі ұрандап. Кəрі мен жас ұстасып жағаларын, Жамырайды, білмейді не боларын. – Кеш, аруақ, – деп, – тентекті, – жалынады. Жаудырады иманын, тобаларын. Артқан қамыс тірліктің белгісі боп, Демеу жасап, жылымға бергісі жоң. Ақ айдыннан екі бас көрінеді, Адамның да, аттың да өлгісі жоқ. Күрең жүзіп барады өлгісі жоқ. Жұрт назары – осынау ақ айдында, Екі басқа еміне қарайды да, Аруақтарды көрінен шақырады, Талай аят оқылып, талай дұға. Күрең менен жігіттің бағын ойлап, Жалынады жағалау «а, Құдайлап». Екі басты қақпақыл қағып алып, Əлдеқайда барады ағын айдап. Ағынменен күрең ат жалдап кетті. – Кетті! – Өлді! – жағалау зарлап кетті. Бір кісінеп жануар жіберді де, Ағын айдап, есен-сау ар жаққа өтті. – Дауасы жоқ жан екен, оты жанған, Ілесіңдер осыған оты барлар! Су жол берген батырға мен жол бермей, Қамауда ұстап қыранды отыра алман. Барыңдар, əкеліңдер салға салып, Сынайын сырттанынды жауға салып. Қияннан құйылып кеп, қиратсын бір, Қатарын бөрілердің қанжоса ғып. Дауасы жоқ жан екен жаратылған, Тұлпар екен тұғырдан дара туған. Қамауда ұстап қыранды отыра алман, Ұшсын, кетсін жай атып қанатынан. Хангелдінің сауытын кигізіңдер, Қыннан алып, қылышын сүйгізіңдер. Сырымбеттің туының алдына əкеп, Тəубе еткізіп, басын да игізіңдер. Шауламаған шабыты бала қыран, Балалықпен қапыда қалары бар. Баптап өзің, батырды қалауыңа ал, Бас болғайсың балаға, дана-жырау. Қашаннан би кесімі бір кесулі, Көнсең де, көнбесең де үйлесімді. Білгеніңнен жаңылтып бидің десі, Білдіретін кезі ғой білмесіңді. Би кесті. Қара халық қабылдады, Кару алып, қол жимақ қабырғалы. Жорыққа əзірленіп жатты қауым, Қасынан Райымбек табылғалы. Ақтабан шұбырынды. Ақтабан шұбырынды… Қадарсың қайда барып тұғырыңды?! Қазақ жері – алып бір қара қазан, Қазанда қайран жұртым қуырылды. Ақтабан шұбырынды. Қарғаған кім болды екен ғұмырынды? Жортпай тұрып, үйрендің жығылуды, Шаппай тұрып, үйрендің тығылуды. Ақтабан шұбырынды, Ақ туың жығылулы. Олақ қатын тоқыған алашадай, Өрмегіңнің арқауы суырылды. Жəннатыңды жамсатып жау орнады, Жатқаны анау өртеніп қара орманың. Туырлығы туралып, тоқым болып, Қаңқасы тұр қалқиып қара Орданың. Ақтық байлап, табынып тал-қайыңға, Өтті күнің, cop қатып маңдайыңда. Кетті қымыз жауыңның тандайында, Кетті қызың жауыңның борбайында. Ақыныңа, серіңе, батырыңа, Туысыңа қимаған, жақыныңа, Тұяғымен ор қазған тұлпарларың, Тулап кетті жауыңның тақымында. Нəлет айтып, Кеш кірген ақылыңа, Ана сүтің аузыңа татыды ма?! Ертіс, Есіл, Жайық, Жем, Сағызға бар, Бəрібір, пана болмас ауызға алар. Бəрібір, моңғол шапсын, жоңғар шапсын, Əйтеуір, қазақ алдымен бауыздалар. Тобыл, Шу, Сыр мен Іле, Нұраға бар, Арнасында наласы жылап ағар. Қандай жаудың болса да қарауылы – Қазақ байғұс. Қалқайып тұра қалар. Өзіңнің тұрмағасын уысыңда, Өз жерің өзіңе жат, құрысын да!.. Жер шегімен шекараң шектелсе ғой. Жатса ғой алып мұхит шығысыңда. …Жалғанның жартысындай мынау өлкең Кім білсін, сорың ба, əлде ырысың ба?! Пайдаланып былығың-шылығыңды, Жауың кен, шырылдатты шыбыныңды. Жау да, өзің де ластап тұнығыңды, Жаяу ұстап қолыңа құрығыңды, Қайда босып барасың, қайда, қайда? Ақтабан шұбырынды! Ақтабан шұбырынды!!! Ақтабан шұбырынды!!! …Боса берген. Артына қарамаған. Өзіне жат өз жерін аралаған, Тау қуысы, өзенді сағалаған. Бірі барып құл болып Хиуаға, Екіншісі орысты паналаған.

Страница 3 из 3

Назад 1 2 3Далее