Był niejakiś pan Łukasz, co chciał wiele dostać. Cóż on czynił? Najsamprzód zmyślił sobie postać; Chciał oszukać, oszukał, bo to nie są cuda, I niezgrabne szalbierstwo częstokroć się uda, A dopieroż gdy sztuczne1. Patrzał Łukasz pilnie, Jak to się drudzy wznoszą – i zgadł nieomylnie. Zgadł sekret. A ten jaki? – Do możniejszych przystać, Strzec się słabych, śmiać z cnoty, a z głupstwa korzystać. Przykład wszystkim widoczny rzecz wyłuszczy z prosta. Gdy widzisz, senatorem że został starosta2, Patrz, jak się zsenatorzył. Był filut, jest możny, Wczoraj ledwo mościom pan3, dziś jaśnie wielmożny. To gra, los działa szczęście, lecz mu dopomaga Czoło bezwstydne, podłość, w niecnocie odwaga. Mały złodziej wart chłosty, lecz ten, co kraj zdradza, Lubo tyle za sobą hańb, sromot sprowadza, Iż owe sławne sosny z nadbrzezia Pilicy4 Jeszcze małe do składu5 jego szubienicy, Przecież filut wisielec, na co patrzyć zgroza, Wstęgi nosi na szyi, co warta powroza. Nie dopiero6 występek z cnotą walkę wszczyna: Z Cyceronem w senacie siedział Katylina7. Wzdrygał się świat na sprośność, była sprośność przecie8, Alboż to w jednym zbrodnie rodzaju na świecie? Ów celnik, co wytartym odziany kontuszem, Zaczął sławne rzemiosło z świętym Mateuszem9, Przeszedł i apostoła: ten wrócił, co zyskał, Nasz wziął, schował, zarobił i jeszcze uciskał: Zgoła stał się najpierwszym w rachmistrzowskiej sztuce, A coraz postępując w tak wielkiej nauce, Doszedł tego, iż dziesięć od sta znaczna strata! Kradzieżą oczywistą wzniosła się intrata10. Kraj zdarł, kradł go bez wstrętu, a wyszedł jak święty. O kunszcie krasomówski11 w skutkach niepojęty! Kunszcie, co możesz bielić to, co było czarnym, Nieprzepłacony w twoim zapędzie niemarnym12, Sprawiłeś (a kunszt lepszy jeszcze dopomagał), Iż ten, co niegdyś chlebem żebraczym się wzmagał, A w usłudze krajowej zyskał milijona, Samym tylko nazwiskiem różny od Katona13. Dobry folwark na zyski skarb publicznej rzeczy14. Obroną się wojsk swoich kraj każdy bezpieczy15, Sili się na obrońcę, drodzy są rycerze, Ten najdroższy, co niewart być płatnym, a bierze, Co pierśmi kraju swego mający być murem, Że żołnierz – samym tylko wydatny mundurem16. Sławny wiekom Czarniecki w baranim kożuchu Gromił Szwedy, Duńczyki wśród klęsk i rozruchu, Gromił, bo dusza wielka, co się nad gmin wzniosła, Sławę, cnotę stawiała za zyski rzemiosła. Był wielkim, bo czuł, czym był, a co czuł, to czynił. Nie czuł nasz pan Mikołaj i chociaż przewinił, Grzech mały według niego, on ledwo nie świętym. Nowy przeto teolog, kunsztem niepojętym, Bezpłatny kraju sędzia17, przestawając na tym, Sądził, karał, doradzał i stał się bogatym. Ślepa, mówią, jest Temis18 – bajka, Temis widzi. Nasz pan sędzia, co z dawnych błędów mądrze szydzi, Znając jak przeświadczenie19 mądrości uwłoczy, Wypróbował dowodnie, iż ma bystre oczy. Fraszka sądem bezwzględnym20 trybunał ozdobić, Mógł to i Czartoryski21, lecz sądząc zarobić, Więcej wygrać niż strona, co zyskała dekret22 — To treść bystrych dowcipów, to sędziowski sekret. Mają go i patrony23 (nazwisko poważne), Ale pod nim fortele w zyskach wieloważne24, Czyniąc wykręt dowodem, a prawność matactwem, Panoszą stron obrońcę surowym żebractwem25. — Świat się wypolerował i my też za światem. Ja, co jestem dotychczas mości panem bratem26, Patrzę z kąta na drugich, widzę drogi snadne27, Chciałbym i ja też uróść; cóż – kiedy nie kradnę. Straszy mnie szubienica, jak spojrzę na sosnę, Więc Piotr rośnie, Jan urósł, a ja nie urosnę.

1

sztuczne – przebiegłe, umiejętne. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

2

senatorem że został starosta – starostowie nie mieli prawa zasiadania w senacie, aby więc zostać senatorem, starosta musiał otrzymać któryś z wyższych urzędów: kasztelana, wojewody, ministra. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

3

Wczoraj ledwo mościom pan – tytuł grzecznościowy „mości pan” obowiązywał w stosunku do każdego szlachcica, natomiast każdy sprawowany urząd dawał prawo do tytułu „jaśnie wielmożny”. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

4

sosny z nadbrzezia Pilicy – sławne masztowe sosny z lasów nadpilickich. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

5

skład – budowa. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

6

Nie dopiero – nie od dziś. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

7

Z Cyceronem… – Marcus Tullius Cicero (106–43 p. n. e.), słynny mówca i mąż stanu rzymski, gorący obrońca republiki, zdemaskował spisek Katyliny (por. satyra Złość ukryta i jawna), a oskarżając go w senacie, wygłosił słynne cztery mowy, zwane katylinarkami. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

8

W pierwotnej redakcji satyry po w. 23 znajdował się pięćdziesięciowierszowy, całkiem odmienny wariant utworu, którego autor nie włączył do ostatecznej redakcji. [przypis redakcyjny]

Do tyłu

Страница 1 из 2

Назад1 2 Далее