Читать бесплатно онлайн

Ирон фæндыр

Автор Коста Леванович Хетагуров

12+

personВсе книги автора

Удобнее читать в приложении

Читать в Telegram Читать в MAX Читать в VK Читать в WEB

menu_bookЧитать здесь

AI-разбор доступен после входа

Суть книги, пересказ, главный конфликт, ключевые идеи, вывод, кому полезна, главные темы, персонажи и цитаты можно получить после входа в BookRa.

auto_awesomeПолучить AI-разбор

О книге

Коста Хетагуров считается основоположником литературного осетинского языка. В 1899 году он выпустил поэтический сборник «Осетинская лира», в котором, среди прочего, были впервые опубликованы стихи для детей на осетинском языке.

Дата написания1970-01-01

Язык книгиru

Возрастное ограничение12+

Жанры

стихи и поэзия литература 19 века

Читать онлайн

Страница 3 из 8

Катай

Мæ хæлар, мæ уарзон, æнæзонгæ уарзон! Цы номæй дæм бадзурон, уый ма мын зæгъ?.. Мæ зæрдыл дæ дарын цы ныфсæй фæразон, Мæ райгуырæн бæстæ, мæ фыдæлты зæхх? Мæ райгуырæн бæстæ! Дæ айнæг къæдзæхæй, Дæ фидар, фæлтæрд риуæй хъусын хъæрзын… Мæ хæлар, мæ уарзон! Дæлзæххæй, уæлзæххæй, Кæмдæриддæр дæ, – тагъд мæ хъæрмæ фæзын!.. Хъæр мæрдтæм дæр хъуысы, – куы бамбæхсай барæй, Уæд усы кæрдæны мыггагмæ фæхæт!.. Мæ мæгуыр Ирыстон! Æрцæуæг æлдарæй, Тыхгæнæг хæддзуйæ дæ ма уæд, ма, мæт? Тыхгæнæг хæддзумæ кæд искуы фæндонæй, Æууæнккагæй радтай, рæстæнхъæл, дæ бар?.. Мæ хæлар, мæ уарзон! Ныммæл мын фæсмонæй, Ды искуы хæддзуйæ куы скæнай æлдар!..

Сидзæргæс

Халон баргъæвст сындзыл. Уад тымыгъ хæссы… Сау айнæджы рындзыл Нарыхъæу хуыссы… Даргъ æхсæв фыдбонæй Цардудæн хуыздæр… Рухс цæуы кæронæй, — Бадынц ма кæмдæр… Иу зæронд ыскъæты, — 'Гас хъæуы уæлдай, Аззади фæсфæды Ацы бæстыхай, — Ма дис кæ йæ бадтыл! — Цуайнаджы уæлхъус Архайы йæ артыл Иу саударæг ус. Артдзæсты кæрæтты, Фæныкмæ æнгом Бадынц сывæллæттæ, — Чи бæгънæг, чи гом… Уазал æмæ стонгæй Бирæгъ дæр тæрсы, — Удхæссæг æввонгæй Ахæмты хæссы… – Ма кæут, мæ хуртæ, — Дзуры цæм сæ мад, — Афыцой хъæдуртæ… Абадут æнцад!.. Митæйдзаг æхсæлы Мары фæздæгæй… Цæстысыг ызгъæлы Агмæ сусæгæй… Хъуырмæ схæддзæ хъарæг: «Дудгæ фæбада Зæйы бын нæ дарæг, Мах чи фæсайдта!.. Фондзæй уæ ныууагъта Иу ныййарæгæн, — Мады зæрдæ скъахта, — Царæфтыд фæдæн!.. Зондæй мыл фæтых дæ, О, мæ лæджы хай, — Сидзæртæй фæлыгътæ Ингæнмæ тæргай!.. Буц хъæбул дæм дзуры, — Сфæлмæцыд йæ мад, — Махæн дæр дæ цуры Сцæттæ кæ бынат!» Цæстысыг ызгъæлы Агмæ сусæгæй… Митæйдзаг æхсæлы Мары фæздæгæй… Бафæллад кæуынæй Бинонты кæстæр, — Къонайыл æрфынæй Адæмы хуыздæр! Иууылдæр дæ адыл Тулдзысты, фæлæу! — Стонг æмæ фæлладыл Тых хуыссæг кæм нæу!.. – О. гытци кæд уыдзæн? Райс-ма, цæй, дæ аг!.. – Абадут!.. Фæуыдзæн Алкæй дæр йæ фаг… Аг кæлы йæ былтæй, — «Хъæдуртæ» фыцынц… Алы ран тымбылтæй Сидзæртæ хуыссынц… Стонг æмæ кæуынæй Лæг куы сфæлмæцы, Тарф у уæд йæ фынæй, — Маст æм нал хъуысы. Лыстæнмæ цæ хаста Мад йæ хъæбулты, Æдæрсгæ цæ нуæрста Алы бызгъуырты… Скодта цæ рæбынæй, Дæлфæдтæм æрбадт… Гъай-да-гъа! Кæуынæй Нал æфсæст сæ мад!.. Сидзæртæн хъæдуртæ Се 'хсæвæр хуыдта, Афтæмæй цын дуртæ Цуайнаджы фыхта: Афыцын æфсоны Байрох уа сæ хæрд… Стонг æмгъуыд нæ зоны, Иу сайд ын æгъгъæд!..

Хъуыбады

Сæрдæй, зымæгæй, Гуыбыр, тызмæгæй, Йæ кæрцы мидæг, Ныхасы бады Зæронд Хъуыбады, Нæ фæндырдзæгъдæг… Кæйдæр дзæгъæлзад, Лæппуйæ баззад Йæ сау бындурыл… Кæдæм-иу бафтыд, Уым-иу фæкафыд Кæрдзыны мурыл… Бæгънæг, бæгъæввад, Ыстонг, уысмæн над Хуыцауы рæстæй! Цъыфæй ныррæсыд, — Хæфсытæ уасыд Йæ къахы скъуыдтæй… Бын бауай, иунæг, Дзыллæтæй иу лæг Кæй нæ рæвдыдта! Фæсмон фæкæна, Мæрдты дзыназа, Дæу чи ныййардта!.. Дæу урс æхсырæй, Дæу худгæ-хурæй Чи нæ бафсæста! Дæу цардуалдзæджы Йæ хъарм хъæбысы Чинæ ауызта! Фыййау куы уыди, Уæд-иу хуыссыди Тæдзгæ-ыскъæты; Мит-иу куы уарыд, Уæд-иу ныззарыд Къæдзæхлæгæты… Уæд фос куыд уарзта? — Фæсал цын ласта Иæ салд æрчъийæ!.. Йæ зард нæ уагъта, — Фæндыр ыскъахта Бæрзбызычъийæ… Бæрзонд урс хæхтæ, Æнкъард къæдзæхтæ, Æгомыг бæлас Фыййауы уарзынц Æмæ йын зарынц Сæ сусæг ныхас. Цæргæсы бæллын, Уæларвы нæрын, Дымгæйы хъарæг, Цæф сæгуыты маст, Æхсæрдзæны хъазт — Фыййауы зарæг… Фæскъæвда хур бон Уымæл ривæддон, Рæсугъд хизæнтæ, Æфсæст фосы дзуг, Сæрибары дуг — Фыййауы сæнттæ. Фæлæ нæ амонд Æнæ сæрнывонд Нæ хæссы бирæ! — Æнæ аххосæй Фыййауы фосæй Нæ хæссы бирæгъ! Æмбаргæ фыййау Иæ фосы рæгъау Нымадæй дары, Фæлæ Хъуыбады Йæ фоснымады Фынддæс нæ ары… Кæм цæ агура? Кæмæй цæ кура? — Хъæр цæ кæм уæнды! Лæгдзарм тæнæг у, Æлдар фыдлæг у, Мæлын кæй фæнды?.. Фæлидзон, загъта… Йæ фос фæуагъта Хъæу-сæр уæзæгыл, Йæхæдæг алыгъд, Дыгурмæ ахызт Адай-æфцæгыл… Ирæй, Кæсæгæй, Фæндырдзæгъдæгæй Кæм нæ фæхатти? Цытджын Калачы Иæ зарды руаджы Сæндæтты бадти. Иæ хорз зарджытæн, Иæ хорз кадджытæн Кæрон кæм уыди? Æнæ фæхудгæ, Æнæ фæкæугæ Цæм чи лæууыди?!. Йæ къах нæ фæллад, Йæ зард нæ фенад Иæ цæугæ-царды… Æрмæст нæ хъæумæ Куырмæй фæстæмæ Æрцыд Хъуыбады… Сæрдæй, зымæгæй, Гуыбыр-тызмæгæй, Йæ къæрит кæрцы Ныхасы бады Зæронд Хъуыбады, — Нæ йæ зоныс, цы?..

Чи дæ?

Мыггагæй мæ ма фæрс, — Уæздан лæг нæ дæн; Мæ уындмæ мын ма кæс, Нæ бæззын чызгæн. Мæ хæдон – четæнæй, Мæ куырæт – кæттаг, Мæ цухъхъа – цъæх тынæй — Нæхи хохбæстаг. Нымæтхуд, æрчъитæ, Мæронбаст – уæрдæх… Фæрсыс ма мæ: чи дæ? Уæд байхъус дзæбæх!.. Æз райгуырддæн хохы… Нæ хъæдкъул ыскъæт, — Ныр дæр мæ нæу рохы, — Æвгъæддон уыд уæд… Рæстмæйы хъуыддагæн Сыгъдæгдæр ран хъуыд, Фæлæ дзы мæ мадæн Хуыздæр ран нæ уыд. Æлгъыстæн мын баззад… Тæрсын дзы ныр дæр… Рынчынæн «æгæссад Дæ уæд» зæгъ, æндæр Йæ бахъуыд-сахатæн Мæгуыры бон циу? — Нæ фæци мæ мадæн Нæ файнуст, нæ тиу. Нæ йæм уыд фæкæсæг… Йæ мой йæм кæм бадт! — Æмæ йæ фыдвæззæг Фæкодта мæ мад. Мæн иу ус фæхаста… Сывæллонахуыр, Йæ дзидзи нæ ласта Мæ дзыхæй, мæгуыр. Куыд фæрæзта, уыйас — Æппæтæй дæр фаг! Фæцарддæн æм иу аз, Фæдæн æм дыггаг. Фæхъомыл дæн афтæ, — Æдæрсгæ цыддæн… Кæм заргæ, кæм кафгæ Æмбырдтыл зылддæн… Чысыл ма йæ зонын Мæ фыды… Хæмæт, — Йæ номæй йæ хонын, — Кæм кодта мæ мæт! Дыггаг ус æрхаста… Æркодтой мæн дæр… Мæ «чындз» мæ нæ уарзта, — Фыдсыл уыд кæмдæр! Йæ рард дæр ысхуыстæй, Йæ рæвдыд дæр – над, Йæ «цу-ма» рæхуыстæй, — Гъеуый дам дын – мад! Мæ фыд-иу къуыригай Дзæбидырдзуан цыд, Йæ ус та æригай Хæдзар-хæдзар зылд. Цуанон лæг мæрдтæм Хæстæгдæр цæры, Йæ мард та уæлмæрдтæм Нæ хæддзæкæны!.. Фæдзурынц æй алхатт, — Мæ фыдæй хуыздæр Лæг цуаны нæ ахатт. Ныххæррæгъ кæмдæр! Ус хистытæ кодта, Фæуæйкодта зæхх, Цы ардта, уый хордта Æввонгæй, дзæбæх. Ныр дæр ма æрра дæн, Сывæллонау, сонт, — Уæд та? … Цæй, йæ мадæн Чи амоны зонд? Хæрз дзæгъæл кæй зайын, Уый базыдтон… Ку! Кæуынæй кæй сайын? — Дæсаздзыд лæг у! Ус афæдзы бонмæ Йæхиуыл хæцыд, — Уæлладжыры коммæ Чындзы та фæцыд. Мæн къæйыл ныууагъта… Йе амæл, йе рæз, — Æвæдздзæгæн загъта: Куыст – цардæн фæрæз! Цы куыстæн бæззыддæн Дзæбæхдæр мыздыл? — Уæлыгæс фæцыддæн Гуыбыныхæрдыл. Мæ фысымтæ радæй, Мæ хуыссæн – лыстæн, Уæддæр-иу «дæ-да-дæй» Куы ныззарыддæн! Уæлыгæс – бынхорæй Фыййау дæр ысдæн, — Дæс мæрты мын хорæй Лæвæрдтой мыздæн. Фыййауæн – уæлæфтау, Хæлынхуд, хызын, Йæ къæбæр – æнæвгъау, — Йæ куыст нæу уæд зын. Æлгъыстæй, уæд надæй Цы нæ бавзæрстон! Уæддæр-иу «дæ-да-дæй» Куы ныццæлхъластон! Æхсæрдæсæмаздзыд — Лæджы бындзæфхад, — Æгæр дæр фæхъазыд, Æгæр дæр фæбадт! Иæхицæн ныссадзы Ысхъæлфындз цæвæг, Уыгæрдæнтæ дасы, — Иæ риуыгъд – бæрæг! Цы цæнгтæ мыл разад, Цы хосдзау уыддæн! Фæлæ ма кæм баззад Уыгæрдæн мæнæн! — Гæппæл дæр мын нал уыд. Цы фæци мæ зæхх? — Хæрнæгæн дам бахъуыд. Цу, исты цын зæгъ! Ыссæдз азмæ азгай Æххуырсты цыддæн… Цы нæ кодтон радгай, Цы нæ-иу уыддæн? Мæ архайд, мæ тыхмæ Лæг кодта хæлæг; Æккойæ мæ ныхмæ Кæм лæууыд хæрæг! Мæхи та дын стауын, — Нæ дын зыдтон, цы. Тын уæрдын, тын уафын, Хæрдгæйæ – дæсны; Æрцындзæй, хæсгардæй — Хæрзарæхст, чызгау… Гъеуæддæр «дæ-да-дæй» Чи зарыд мæнау? Йæ бонæй уа зæрдæ! — Куыд хивæнд у, куы! Зæгъ-ма йын: æвзæр дæ, — Уырны йæ бæгуы! Бон хурмæ нывæнды Рæсугъд хуры тын, Æхсæв æй æрфæнды Мæимæ хæтын. Кæцæй йæм фæсиды Сæрибары дуг? Цæмæн дзы æхсиды Цæдæджинагау туг? Йæ бонæй уа, уастæн, Дæргъæрфыг рæсугъд! Кæм лæууы йæ хъазтæн Лæппуйы тæппуд! Куыд уыди йæ фыддзаг? Куыд разылд мæ сæр? Куыд уыдзæн йæ фæстаг? Нæ зонын ныр дæр… Йæ уындæй куы райди Мæ зæрдæ, куы та, Цыма йæ фæсайди, — Йе сæфт дзы уыдта… Куыддæр-иу ныхъхъус дæн, Фæлыгътæн-иу дард… Аргъ нал уыд мæ куыстæн, Ысуæлдай мæ цард… Быцæугонд хъæуимæ… Æмгартæй тæрсын… Гъей, зæрдæ, дæуимæ Кæй бон у хæцын?!. Цæмæн-иу мæм касти Мæ сæфтхуры хай? Цæмæн-иу фæраст и Мæ рæзты чызгай? Цæмæн-иу мæм бахудт Хъуызгæ-мидбылты? Цæмæн мæ хъуыд агъуд, — Ливорджын дæн цы? Ныббар мын, кæд дардæй Мæ ныхас хæссын, — Мæстджынæй, æнкъардæй Мæ сæнттæ мысын… Нæ зымæг ингæн у, — Иæ зæйтæ – нæ мæт; Нæ фæззæг куыстæн у, Нæ уалдзæг – дзæнæт. Хур арæхдæр тавы, Ысулæфы зæхх, Сæгъ хъæмпæй нæ давы, — Нæ хуссæрттæ – цъæх. Фæмил вæййынц хæхтæ, Фæбур вæййы дон, Æртæхынц нæм мæргътæ, Фæтынг вæййы бон. Фæзыны гæлæбу… Зынг фесты зæрдæ… Гъе, мардзæ, нæ лæппу! — Цы фæдæ, кæм дæ?!. Дæ хъару нын равдис! — Куыддæрфæнды уæд, — Ирæдисæн бар ис: Йе – фыр, йе – рæуæд. Мæ ирæд цæттæ у… Æххуырсты мыздæй Æрымбырд… Цы хъæуы, — Æппæт дæр хыгъдæй. Мæ фосæн цын дардтон Мæхи армæй цæхх, Сæ мадæн цын ссардтон Дыууæ галæй бæх. Æнæуый, цы зæгъай, — Æппæтæй рæвдыд… Мæ сагъæс, мæ катай — Чызгайæн йæ фыд. Мæгуыр лæгмæ – схъæлдзырд, Æнæбарвæссон; Хъæубæсты – хъæды сырд, Хæдзары – Сырдон. Дзырды бар кæй уадзы, Кæй фæрсы фæндæй? Чызг тайы, дзыназы, Мад судзы мæстæй… Æмвæнд ыстæм рагæй… Мад циу? Мад нæ фарс Хæцдзæнис дæндагæй… Фыд… Фыд у цъæх арс! Фæкодтон нывæндтæ, — Мæ куывд мын Хуыцау Нæ исы… Мæ зæрдæ Ысдзæгъæл, ыссау… Кæй барвитон курæг? Кæй та равдæла? Цæй мæгуыр дæ, иунæг. Дæ мад амæла! Кæй барвитон курæг? Æфсæрмлæг кæм и? Мæ лæгтæм лæбурæг Куы скæна йæхи? Мæхæдæг фæцæуон, — Уæд ноджы фыддæр, — Куы нæ йæм фæлæууон, Куы сдзурон æз дæр!.. Кæй та цын æй курынц Уый ацы сахат Сæхуыддæг дæр дзурынц. Нæ йæ дæтты мад. Иæ чызг дæр кæм комы?!. Фæкъæйных цæм и, — Йæ дзыггутæ тоны, Æргæвды йæхи… Æрвиты мæм ал-хатт: «Цы фæдæ, кæм дæ? Мæлынмæ мæ ма радт, Фæзын, кæд лæг дæ!» Гъеуый дын мæ митæ, — Куыдфæнды цæ дом! Фæрсыс ма мæ: чи дæ? — Уæд иунæг – мæ ном!

Страница 3 из 8

Назад 1 2 3 4…8 Далее